Şəkərli diabet

Diaqnoz necə qoyulur?

İnsulin mədəaltı vəzdə sintez olunur və qan şəkərini tənzimləyir. Normada venoz qanda aclıq qan şəkərinin üst həddi 100 mq/dl, toxluq qan şəkərinin üst həddi isə 140 mq/dl-dir.

Aclıq qan şəkəri 100–125 mq/dl və ya toxluq qan şəkəri 140–199 mq/dl olduqda prediabet (gizli şəkər) diaqnozu qoyulur. Şəkərli diabet diaqnozu isə aşağıdakı hallarda qoyulur:

• aclıq qan şəkəri 126 mq/dl və daha yüksəkdirsə;
• 75 q qlükoza ilə şəkər yükləmə testindən 2 saat sonra qan şəkəri 200 mq/dl və daha yüksəkdirsə;
• günün istənilən vaxtında ölçülən qan şəkəri 200 mq/dl və daha yüksəkdirsə;
• HbA1c (son 3 ayın orta şəkər göstəricisi) 6,5 %-dən yüksəkdirsə.

Əlamətlər

Qanda şəkər yüksəldikdə orqanizm çoxlu su, onunla birlikdə də şəkər itirir. Orqanizm şəkərdən enerji mənbəyi kimi istifadə edə bilmədiyindən öz yağ ehtiyatlarını əritməyə başlayır və nəticədə xəstə arıqlayır.

Xalq arasında da çox su içmək, tez-tez sidiyə getmək və çox yeməyə baxmayaraq səbəbsiz arıqlamaq şəkər xəstəliyinin əlamətləri sayılır. Ən çox rast gəlinən əlamətlər:

• ağız quruluğu və susuzluq hissi (polidipsiya);
• tez-tez sidiyə getmə (poliuriya);
• aclıq hissi və çox yemək yemə;
• çəki itirmə;
• yorğunluq, tez yorulma və halsızlıq;
• yaraların gec sağalması;
• dəridə, qadınlarda isə vaginal nahiyədə göbələk infeksiyaları.

Diabetin tipləri

Yaranma səbəblərinə görə şəkərli diabetin bir neçə tipi ayırd edilir:

• tip 1 — insulindən asılı diabet;
• tip 2 — insulindən asılı olmayan diabet;
• hamiləlik (gestasion) diabeti;
• digər spesifik tiplər.

Tip 1 diabet

Tip 1 diabetdə mütləq insulin çatışmazlığı olur, bəzi hallarda isə insulin ümumiyyətlə sintez olunmur. Halların 90 %-i autoimmun xəstəlikdir, qalan 10 %-i isə mədəaltı vəz hüceyrələrinin məhvi ilə bağlıdır.

Bu tip adətən 30 yaşa qədər başlayır və üç pik dövrü var: məktəbəqədər (6 yaş), yeniyetməlik (13 yaş) və gənclik (20 yaş). Ağız quruluğu kimi əlamətlər qəfildən ortaya çıxır. Xəstənin çəkisi ya normal olur, ya da azalır.

Müalicə olunmadıqda xəstə diabetik komaya düşə və həyatını itirə bilər. Belə vəziyyətdə xəstə mütləq xəstəxanaya yerləşdirilməlidir, çünki insulin və lazımi müalicə olmadan koma ölümlə nəticələnir. Komanın əlamətləri:

• ürəkbulanma və qusma;
• qarın və ya döş qəfəsi nahiyəsində ağrı;
• halsızlıq;
• nəfəs darlığı;
• isti və quru dəri;
• ürək döyüntülərinin sürətlənməsi;
• nəfəsdən aseton iyinin gəlməsi.

Tip 2 diabet

Tip 2 diabetin səbəbi insulinə qarşı müqavimət və ya insulin ifrazının azalmasıdır. Daha çox 30 yaşdan yuxarı və artıq çəkisi olan insanlarda müşahidə olunur. Genetik faktor böyük rol oynayır: ana və atada diabet varsa, uşaqlarda diabet riski 38 %-ə qədər artır.

Xəstəlik yavaş başlayır, çox vaxt heç bir şikayət olmur. Bəzi xəstələrdə görmənin bulanıqlaşması, əl və ayaqlarda keyimə, ayaq ağrıları, təkrarlanan göbələk infeksiyaları və ya yaraların gec sağalması müşahidə olunur.

Düzgün müalicə alınmadıqda yaş artdıqca damarların bərkiməsi (ateroskleroz) baş verir, ürək-damar xəstəlikləri fonunda sağalmayan yaralar və qanqrena formalaşır. Uzun müddət müalicəsiz qalan xəstədə göz problemləri, uremiya ilə nəticələnən böyrək çatışmazlığı və koma nəticəsində ölüm baş verə bilər.

Hamiləlik diabeti

Bəzi hamilə qadınlarda insulinə qarşı müqavimət və genetik meyil nəticəsində qan şəkəri yüksəlir. Buna hamiləlik diabeti deyilir. İlk həftələrdə yüksək qan şəkəri dölün orqanlarının normal formalaşmasına mənfi təsir edir, düşük və vaxtından əvvəl doğuşa səbəb ola bilər.

Uşaqlar bəzi orqan anomaliyaları ilə, diabetə meylli və iri çəkidə (4 kq-dan artıq) doğula bilər. İri döl isə anada tənəffüs və ürək problemlərinə, doğuş zamanı cırılmalara və qanaxmalara səbəb olur.

Hamiləlik zamanı qan şəkəri yüksək olan qadınların 10–15 %-ində 10 il ərzində tip 2 diabetin yaranma riski yüksəkdir.

Buna görə hamilə qadınlar həkimə ilk müraciət etdikdə qan şəkəri yoxlanılmalı, ideal halda isə hamiləliyin 24–28-ci həftələrində şəkər yükləmə testi aparılmalıdır. Diabet təsdiqlənərsə, lazımi müşahidə və müalicə aparılmalıdır.

Müalicə

Diabet müalicəsinin üç əsas istiqaməti var. Pəhriz və məşqlər həm tip 1, həm də tip 2 diabet üçün vacibdir.

Tip 1 diabet insulinlə müalicə olunur. İnsulinlər təsir müddətinə və vurulma texnikasına görə fərqlənir və hər xəstəyə fərdi seçilir. İnsulin inyeksiyaları ilə yanaşı tibbi qidalanma da şərtdir. Xəstə fiziki cəhətdən aktiv olmalı, diabet barədə tam təlim keçməli və qan şəkərini evdə özü ölçməyi (SMBG) bacarmalıdır.

Tip 2 diabetli xəstələr uzun müddət yalnız tibbi qidalanma və fiziki aktivliklə qan şəkərini nəzarətdə saxlaya bilirlər. Amma bir müddət sonra preparatların köməyinə ehtiyac yarana bilər.

• Tibbi qidalanma — gündə 6 dəfə kiçik porsiyalarla: 3 əsas və 3 ara qəbul.
• Fiziki aktivlik — əks göstəriş yoxdursa, hər gün və ya gün aşırı 20–30 dəqiqə nəzarət altında məşq.
• Dərman müalicəsi — preparatlar və ya insulin. Diabet üçün preparatlar çoxdur: sizə uyğun olanı həkiminiz seçir, siz isə onları həkimin yazdığı doza və saatda qəbul etməlisiniz.

Qan şəkərinə nəzarət niyə vacibdir?

Diabetlə bağlı bütün ağırlaşmaların səbəbi qanda qlükozanın yüksək olmasıdır. Elmi araşdırmalar göstərir ki, qan şəkərini normal və ya normaya yaxın səviyyədə saxlamaqla ağırlaşmaların qarşısını almaq və ya onları gecikdirmək mümkündür. Qan şəkərini idarə edə bildikdə diabet xəstəlikdən həyat tərzinə çevrilir; bu həyat tərzi diabetin tipindən asılıdır.

Xəstələr müəyyən aralıqlarla aclıq və toxluq (yeməyə başladıqdan 2 saat sonra) qan şəkərini ölçməli, müalicə isə gündəlik göstəricilərə görə aparılmalıdır.

Son 3 ayın qan şəkəri səviyyəsini qanda hemoqlobin A1c (HbA1c) göstəricisi ilə müəyyənləşdirmək olar. İdeal səviyyə 4–6 % arasındadır.

Buna görə həmişə həkim nəzarətində qalmaq və onun tövsiyələrinə əməl etmək vacibdir. Uzun müddət yüksək qalan qan şəkəri mütləq mənfi nəticələrə gətirib çıxarır. «Bu gün bu şirniyyatı yesəm, heç nə olmaz» və ya «bugünkü məşq sabaha qalsın» deyərək özünüzü aldada bilərsiniz, amma metabolizmanızı aldatmaq mümkün deyil.

Dünyada 371 milyondan çox insan şəkərli diabetdən əziyyət çəkir. Beynəlxalq Diabet Federasiyasının (IDF) məlumatına görə, 187 milyondan çox insan diabeti olduğundan hələ xəbərsizdir — hər iki diabetlidən biri xəstəliyini bilmir.

Xəstəliyin geniş yayılması onun yaratdığı tibbi, sosial, iqtisadi və psixoloji problemləri də qabardır. Buna görə IDF və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) tövsiyəsi ilə hər il 14 noyabr Ümumdünya Diabet Günü kimi qeyd olunur. 2006-cı ildə ÜST xüsusi bəyannamə qəbul edərək şəkərli diabeti «ağır xroniki xəstəlik» kimi səciyyələndirib.